Het Verhaal van Haaksbergen: 15 Harrevelderschans (1581)

RTV Sternet produceert in samenwerking met de Historische Kring Haaksbergen onder de noemer ‘Het Verhaal van Haaksbergen’ een serie over de geschiedenis van Haaksbergen. Deze keer is het onderwerp: Harrevelderschans (1581)

Overblijfsel uit de Tachtigjarige Oorlog

In het heidegebied van Haaksbergen bevindt zich een schans uit de Tachtigjarige Oorlog. Het is een eenvoudige veldschans met vaste afmetingen, een uit het boekje, ook wel Duitse schans genoemd. In de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648) kwamen de Nederlanden in opstand tegen de katholieke Spaanse overheersers. Het was een vestingenoorlog en de schansen die her en der werden gebouwd, konden een rol spelen in verdedigingslinies.

De Haaksberger schans is aangelegd aan de toenmalige handelsweg naar Duitsland, langs de Buurserbeek. Strategisch was dat een goede plek, maar hij was geen onderdeel van een verdedigingslinie met meerdere schansen. Verscheidene namen doen de ronde: Warvelderschans, Statenschans, Tilly-schans (naar de veldheer Tilly, die slag leverde net over de grens) en Harvelderschans. Deze laatste naam is het waarschijnlijk geworden doordat die op een landkaart verkeerd is vermeld.
Uit de Tachtigjarige Oorlog zijn er geen meldingen van oorlogshandelingen bij de schans. Er is een verslag uit 1581 over gevechten in Goor, waarbij de Spaanse troepen onder leiding van Maarten Schenk vanuit Haaksbergen komen om een schans in Goor te heroveren. De weg langs Haaksbergen wordt genoemd in het verslag dat prins Maurits maakte van zijn veldtocht in 1597. Daarin beklaagde hij zich over de slechte staat waarin de weg verkeerde. Voor hem was dat reden om een andere route te kiezen, over Vreden. Bij de schans bij Haaksbergen kwam hij dus niet.

Door strijdende partijen zijn in die tijd hele series schansen en vestingwerken gebouwd. Om te voorkomen dat bij een aanval op een schans een aanvallende soldaat dekking kon zoeken tegen de wal van de schans, waren op de hoeken uitbouwen aangebracht, zogenaamde bastions. Van daaruit kon men de buitenzijde van de wal beschieten. Deze bastions hadden meetkundige vormen die bepaald werden door de verschillende schootsrichtingen. Ze gaven de verdedigingswerken de meest fantastische vormen. De grondvorm van de Harrevelderschans is vierkant met op elke hoek een bastion.

Geen vestingstad

In de Tachtigjarige Oorlog is hij niet gebruikt door strijdende partijen. Mogelijk heeft een rol gespeeld dat Haaksbergen geen vestingstad was, zoals bijvoorbeeld Groenlo. In die oorlog draaide het vooral om het innemen en verdedigen van vestingen, zoals Groenlo er een was. De schans kreeg in de Tweede Wereldoorlog wel een functie: de Duitsers plaatsten er toen luchtafweergeschut.

Bij archeologisch onderzoek zijn diverse vondsten gedaan: musketkogels, oude munten van landvoogd Albrecht van Oostenrijk en zijn vrouw Isabella, dakpanresten en ook resten uit de Tweede Wereldoorlog. De laatste ‘oorlogshandelingen’ vonden plaats tijdens de Open Monumentendag van 2009, toen leden van de Grolsche Compagnie de Tachtigjarige Oorlog naspeelden. Thans is de Harrevelderschans eigendom van de Vereniging Natuurmonumenten. In 1976 is dit natuurmonument gedeeltelijk in oude glorie hersteld. De gracht is toen uitgediept en op de binnenplaats zijn bomen gekapt om de vorm beter in beeld te kunnen brengen. Het is een toeristisch punt in het fraaie natuurgebied aan een zijweg van de Buurserstraat, iets buiten de bebouwde kom van Haaksbergen. Die zijstraat is naar de schans genoemd: Schansweg.

Bronnen:
Historie van Haaksbergen
Nederlandse vestingen –Fibula- C.A.de Bruin H.A.Reinders
Aold Hoksebarge
Grepen uit Goors verleden.

Kijk hier voor alle afleveringen van het Verhaal van Haaksbergen

Vertellers: Christa Wensink en Peter Jan Schoonen
Montage: Constance van Wolferen
Eindredactie: Michel van der Voort
Een productie van RTV Sternet

Het project ‘Het verhaal van Haaksbergen’ is mede mogelijk gemaakt door de Provincie Overijssel
Met dank aan de Historische Kring Haaksbergen